संसार दोघांचा, त्याग मात्र एकटीचाच का? कुंकवाचा मान राखता, मग स्त्रीच्या भावनांचा सन्मान कुठे

लग्न म्हणजे केवळ दोन जीवांचे मिलन किंवा दोन कुटुंबांचे नाते नाही, तर दोन व्यक्तींनी एकमेकांच्या भावना, स्वप्ने आणि अस्तित्वाचा स्वीकार करण्याचा प्रवास आहे. मात्र भारतीय समाजव्यवस्थेत लग्नानंतर मुलीनेच आपले घर, माणसे, सवयी आणि अनेकदा स्वतःची स्वप्नेसुद्धा बाजूला ठेवून नव्या कुटुंबाशी जुळवून घ्यावे, अशी अपेक्षा आजही केली जाते. कपाळावर चिमूटभर कुंकू आणि गळ्यात मंगळसूत्र घालून ती नव्या संसारात प्रवेश करते; पण या नात्यात तिला प्रेम, विश्वास आणि समानतेची हमी मिळतेच असे नाही.

लग्नापूर्वी ज्या मुलीला माहेरी लाडाने वाढवले जाते, तिच्या आवडीनिवडी जपल्या जातात, तीच मुलगी लग्नानंतर सासरच्या घरातील प्रत्येक व्यक्तीच्या स्वभावाशी आणि अपेक्षांशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करते. सासू-सासऱ्यांची काळजी, नवऱ्याच्या सुख-दुःखात साथ, मुलांचे संगोपन, घरातील कामे, पाहुणचार आणि नातेसंबंध जपण्याची जबाबदारी ती अनेकदा कोणतीही तक्रार न करता पार पाडते. मात्र तिच्या या श्रमांची आणि त्यागाची दखल किती घेतली जाते, हा खरा प्रश्न आहे.

कुंकू आणि मंगळसूत्राचा मान, मग स्त्रीच्या भावनांचा सन्मान कुठे?

समाजात कुंकू आणि मंगळसूत्राला वैवाहिक नात्याचे प्रतीक मानले जाते. मात्र त्या प्रतीकांमागे असलेल्या स्त्रीच्या भावना, अपेक्षा आणि विश्वासालाही तितकेच महत्त्व मिळायला हवे. तिच्या कपाळावर कुंकू आहे म्हणून ती सुखी आहे, असा समज करून घेणे चुकीचे आहे. तिच्या गळ्यात मंगळसूत्र आहे म्हणून तिच्या मनातील दुःख किंवा असमाधान दुर्लक्षित करता येणार नाही.

घरातील प्रत्येकाची काळजी घेणाऱ्या स्त्रीला स्वतःसाठी थोडा वेळ हवा असेल, स्वतःच्या आवडी जपायच्या असतील किंवा एखाद्या निर्णयात आपले मत मांडायचे असेल, तर तिच्या इच्छांचाही आदर झाला पाहिजे. घरातील कामे ही केवळ तिची जबाबदारी नसून संसारातील सर्व सदस्यांची सामायिक जबाबदारी आहे.

माहेर सोडते, पण माहेरची नाती नाहीत!

मुलगी लग्न करून सासरी गेली म्हणून तिचे माहेर संपत नाही. आई-वडील, भाऊ-बहीण आणि बालपणीच्या आठवणी तिच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग असतात. तिला माहेरी जाण्याचा, आई-वडिलांची काळजी घेण्याचा आणि त्यांच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्याचा तितकाच अधिकार आहे.

नवऱ्याने आपल्या कुटुंबाला महत्त्व द्यावे, अशी अपेक्षा पत्नीने ठेवणे स्वाभाविक आहे. मग पत्नीच्या माहेरच्या माणसांना आपले मानणे आणि त्यांच्या नात्यांचा आदर करणे ही जबाबदारी नवऱ्याचीही आहे. संसार दोघांचा असेल, तर त्याग आणि जबाबदाऱ्यांचे गणित एकाच व्यक्तीच्या बाजूने का मांडले जावे?

पत्नी म्हणजे सेविका नव्हे, तर संसाराची समान भागीदार!

लग्नानंतर स्त्रीने आपली ओळख पुसून टाकावी, अशी अपेक्षा असू नये. तिने नवऱ्याच्या कुटुंबाचा स्वीकार करावा, त्याचप्रमाणे नवऱ्यानेही तिच्या कुटुंबाचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा स्वीकार करायला हवा. तिच्या स्वप्नांना प्रोत्साहन, तिच्या मतांना महत्त्व आणि तिच्या कष्टांना सन्मान मिळणे आवश्यक आहे.

काही कुटुंबांमध्ये सुनेला मुलीप्रमाणे प्रेम आणि समानतेची वागणूक दिली जाते. तिच्या स्वप्नांना पाठबळ दिले जाते. अशा नात्यांमध्ये संसार अधिक आनंदी आणि विश्वासपूर्ण बनतो. मात्र काही ठिकाणी सुनेला कुटुंबातील सदस्यापेक्षा केवळ जबाबदाऱ्या पार पाडणारी व्यक्ती समजले जाते. ही मानसिकता बदलण्याची गरज आहे.

संसार टिकवायचा असेल तर तिच्या मनाचाही विचार करा!

महिला सक्षमीकरणाच्या घोषणा आणि स्त्री सन्मानाची भाषणे करण्यापेक्षा घरातील स्त्रीला प्रत्यक्ष आयुष्यात सन्मान देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. तिला महागडे दागिने, साड्या किंवा भेटवस्तू देण्याबरोबरच तिच्या छोट्या इच्छांचा आदर करणे, तिचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि तिच्या भावनांना समजून घेणे गरजेचे आहे.

स्त्री शांत राहते म्हणून तिला दुःख होत नाही असे नाही. ती प्रत्येक वेळी समजून घेते म्हणून तिच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करण्याचा अधिकार कोणालाही मिळत नाही. ती संसारासाठी समर्पण करते, याचा अर्थ तिचे स्वतःचे अस्तित्व संपले असा होत नाही.

शेवटी प्रत्येक नवऱ्याने आणि प्रत्येक कुटुंबाने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. ज्या मुलीने आपल्या कपाळावर चिमूटभर कुंकू आणि गळ्यात मंगळसूत्र घालून नव्या घराला आपले मानले, त्या मुलीला आपण खऱ्या अर्थाने आपलेपणा दिला का?

कारण संसार टिकवण्यासाठी केवळ कपाळावर कुंकू आणि गळ्यात मंगळसूत्र असणे पुरेसे नाही. त्या स्त्रीच्या मनात आनंद, नात्यांमध्ये विश्वास आणि आयुष्यात सन्मान असणेही तितकेच आवश्यक आहे.

ती घर सोडून येते ती घर मोडण्यासाठी नाही, तर एका नव्या घराला आपले घर बनवण्यासाठी! तिच्या या समर्पणाची जाणीव ठेवणे, हाच खऱ्या संसाराचा पाया आहे.