गांधी नकोत, पण गांधींचा चष्मा हवा!

परदेशात ‘ब्रँड इंडिया’, देशात गांधीविरोध; हा राजकारणाचा दुटप्पीपणा की सोयीचा इतिहास?

मुंबई: महात्मा गांधींचे नाव घेतले की काही राजकीय मंडळींच्या अंगावर काटा येतो. गांधीजींनी देशाचे नुकसान केले, फाळणीला ते जबाबदार होते, त्यांच्या विचारांनी देशाला चुकीची दिशा दिली, अशी वक्तव्ये अधूनमधून राजकीय व्यासपीठांवरून ऐकायला मिळतात. गांधीजींच्या विचारांवर टीका करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. मात्र, इतिहास समजून घेण्याऐवजी त्याचे राजकीय सोयीप्रमाणे तुकडे करून गांधीजींना खलनायक ठरविण्याचा प्रयत्न झाला, तर प्रश्न विचारले जाणे स्वाभाविक आहे.

या संपूर्ण राजकीय विरोधाभासातील सर्वात मोठी गंमत म्हणजे—ज्या गांधीजींच्या नावाने देशात टीका केली जाते, त्याच गांधीजींचा चष्मा हातात घेऊन जगभर ‘स्वच्छ भारत’चा संदेश दिला जातो!

गांधीजी नकोत, पण गांधीजींचा चष्मा हवा!

गांधींचे विचार नकोत, पण गांधींचे नाव आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर हवे!

गांधींची अहिंसा नको, पण गांधींच्या प्रतिमेसमोर झाडू हातात घेऊन फोटो मात्र हवा!

मग हा विचारांचा प्रवास आहे की सोयीचा इतिहास?

चष्मा गांधींचा; दृष्टी मात्र कोणाची?

गांधीजींच्या चष्म्याच्या दोन काचांमधून ‘स्वच्छ’ आणि ‘भारत’ असा संदेश देण्यात आला आणि देशानेही तो स्वीकारला. मात्र, प्रश्न एवढाच आहे—हा चष्मा डोळ्यांवर ठेवताना गांधीजींचे विचारही दिसतात का, की केवळ त्यांचे प्रतीक दिसते?

गांधीजींसाठी स्वच्छता म्हणजे केवळ रस्त्यावरचा कचरा साफ करणे नव्हते. मनातील द्वेष, समाजातील भेदभाव, अस्पृश्यतेची मानसिकता, हिंसेची प्रवृत्ती आणि सार्वजनिक जीवनातील असत्याची घाण साफ करणे, हा देखील त्यांच्या व्यापक स्वच्छतेच्या विचाराचा भाग होता.

मग गांधींच्या चष्म्याचा वापर करून ‘स्वच्छ भारत’चा प्रचार करताना गांधींच्या या व्यापक विचारांकडे डोळेझाक का केली जाते?

फाळणीचा ठपका एकट्या गांधींच्या माथी का?

गांधीजींवर टीका करायची असेल तर अवश्य करा. इतिहासातील त्यांच्या भूमिकांचे चिकित्सक मूल्यमापन झालेच पाहिजे. मात्र, भारताची फाळणी ही केवळ एका व्यक्तीच्या निर्णयामुळे झाली, असा निष्कर्ष काढणे म्हणजे गुंतागुंतीच्या इतिहासाचे राजकीय सरलीकरण ठरू शकते.

फाळणीच्या मागे ब्रिटिशांची ‘फोडा आणि राज्य करा’ नीती, काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगमधील संघर्ष, मोहम्मद अली जिन्ना यांची पाकिस्तानची मागणी, वाढती सांप्रदायिक हिंसा, ब्रिटिशांची सत्तेतून माघार आणि तत्कालीन राजकीय परिस्थिती असे अनेक घटक होते.

महत्त्वाचे म्हणजे गांधीजी स्वतः फाळणीच्या विरोधात होते. त्यामुळे गांधीजींच्या प्रत्येक निर्णयाचे समर्थन करण्याची गरज नाही; परंतु अनेक राजकीय शक्ती आणि ऐतिहासिक घटक कार्यरत असलेल्या प्रक्रियेचे संपूर्ण खापर एका व्यक्तीवर फोडणे हे इतिहासाचे वस्तुनिष्ठ विश्लेषण ठरू शकत नाही.

परदेशात गांधी ‘ब्रँड इंडिया’, देशात गांधी ‘पंचिंग बॅग’!

जगाच्या व्यासपीठावर भारताची ओळख सांगताना गांधीजींचे नाव आणि प्रतिमा आजही प्रभावी ठरतात. गांधीजी हे भारताच्या जागतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

म्हणून परदेशात गेल्यावर गांधीजींचा चष्मा दाखवायचा, गांधीजींचे नाव घ्यायचे, स्वच्छ भारताचा संदेश द्यायचा आणि देशात परतल्यानंतर त्याच गांधीजींच्या विचारांवर राजकीय दगडफेक करायची—हा विरोधाभास सामान्य नागरिकाच्या लक्षात येणार नाही, असे समजणे म्हणजे जनतेला कमी लेखणे होय.

परदेशात गांधी ‘ब्रँड इंडिया’; देशात गांधी ‘राजकीय पंचिंग बॅग’—हा कसला विचारप्रवाह?

गांधीजींशी वैचारिक असहमती असणे लोकशाहीत पूर्णपणे मान्य आहे. मात्र, एखाद्या महापुरुषाचे प्रतीक सोयीपुरते स्वीकारायचे आणि त्यांच्या विचारांशी संबंधित वारसा मात्र नाकारायचा, हा विरोधाभास चर्चेला हवा.

गांधींच्या चष्म्यातून भारत पाहिला तर…

आज खरी गरज केवळ गांधींच्या चष्म्याची नाही; गांधींच्या चष्म्यातून भारताकडे पाहण्याची आहे.

त्या चष्म्यातून भारत पाहिला तर केवळ स्वच्छ रस्ते दिसणार नाहीत.

गरीब दिसेल.

शेतकरी दिसेल.

वंचित दिसेल.

अस्पृश्यतेची सावली दिसेल.

धर्माच्या नावावर वाढणारा द्वेष दिसेल.

हिंसेचे राजकारण दिसेल.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—सत्तेच्या राजकारणातील दुटप्पीपणाही दिसेल.

म्हणून गांधीजींच्या चष्म्याचा वापर जर खरोखरच करायचा असेल, तर त्यातून फक्त भारत स्वच्छ दिसायला नको; भारताच्या मनात काय साचले आहे, हेही दिसायला हवे.

गांधी म्हणजे केवळ झाडू नव्हते.

गांधी म्हणजे केवळ चष्मा नव्हते.

गांधी म्हणजे नोटेवरचे छायाचित्र नव्हते.

गांधी म्हणजे कोणत्याही एका राजकीय पक्षाची मालमत्ता तर अजिबात नव्हते.

गांधी म्हणजे सत्तेला सतत आरसा दाखवणारा विचार होता.

प्रश्न गांधींच्या नावापेक्षा मोठे आहेत

सत्य मोठे की सत्ता?

मानवता मोठी की द्वेष?

अहिंसा मोठी की हिंसा?

समाज जोडणे मोठे की समाज फोडणे?

हे प्रश्न गांधींच्या नावापेक्षा मोठे आहेत.

म्हणून गांधींवर कितीही राजकीय खडे फोडले, त्यांच्या पुतळ्यांकडे कितीही संशयाने पाहिले किंवा त्यांच्या विचारांना कितीही राजकीय रंग दिला, तरी गांधींनी उभे केलेले प्रश्न संपणार नाहीत.

‘स्वच्छ भारत’चा खरा अर्थ काय?

गांधींचा चष्मा डोळ्यांवर ठेवून ‘स्वच्छ भारत’ पाहणाऱ्यांनी एकदा त्या चष्म्याच्या काचा स्वतःच्या मनाकडेही वळवाव्यात.

कदाचित मग एक वेगळाच भारत दिसेल.

रस्त्यावरचा कचरा साफ करण्याबरोबरच मनातला द्वेषही साफ करण्याची गरज जाणवेल. शहर स्वच्छ करण्याबरोबरच राजकारणाची भाषाही स्वच्छ करण्याची गरज भासेल. आणि गांधीजींवर टीका करण्याचा अधिकार राखतानाच, त्यांच्या इतिहासाबद्दल प्रामाणिक राहण्याची जबाबदारीही जाणवेल.

कारण शेवटी प्रश्न गांधींच्या चष्म्याचा नाही…

प्रश्न त्या चष्म्यातून पाहणाऱ्या डोळ्यांचा आहे!

आणि ‘स्वच्छ भारत’चा खरा अर्थ केवळ रस्त्यावरची धूळ साफ झाल्यावर कळणार नाही; तर सत्तेच्या मनात, समाजाच्या मनात आणि राजकारणाच्या भाषेत साचलेली धूळ साफ झाल्यावर कळेल!