शेतीचा कचरा नाही, सोन्याची खाण! सतीश महातोंचा सायकलवरचा प्रवास ते उद्योजकतेचा शिखर

सायकलवर भाज्या नेणारा सतीश महातो ठरतोय हजारो शेतकऱ्यांचा आधार

रांची: “संकटातून संधी निर्माण होते,” असे म्हटले जाते. मात्र काही मोजकेच लोक या संधीचा उपयोग केवळ स्वतःच्या प्रगतीपुरता न ठेवता समाजाच्या भल्यासाठी करतात. झारखंडमधील रांची जिल्ह्यातील चिपरा या छोट्याशा गावातील सतीश महातो हे असेच एक प्रेरणादायी उदाहरण ठरत आहेत. कधी सायकलवर भाज्यांचे ओझे घेऊन नदी ओलांडत बाजारात जाणारा हा तरुण आज शेतीतील कचऱ्यातून ‘खजिना’ शोधत वर्षाला कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल करत आहे आणि हजारो शेतकऱ्यांचे आयुष्य बदलत आहे.

शेतकऱ्यांच्या कष्टातून जन्मलेला उद्योजक

चार पिढ्यांपासून शेती करणाऱ्या कुटुंबात वाढलेल्या सतीश महातो यांनी लहानपणापासूनच शेतकऱ्यांचे कष्ट, बाजारपेठेतील अडचणी, योग्य दर न मिळण्याची समस्या आणि पीक काढल्यानंतर उरलेल्या कचऱ्याचा प्रश्न जवळून पाहिला. किशोरवयात वडिलांसोबत १२ किलोमीटर अंतरावर सायकलवरून भाज्या बाजारात नेण्याचा अनुभव त्यांच्या मनात खोलवर रुजला. तेव्हाच शेतकऱ्यांच्या मेहनतीला योग्य मोबदला मिळत नाही, ही जाणीव त्यांना झाली. या समस्यांवर कायमस्वरूपी उपाय शोधण्यासाठी त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग स्वीकारला. पर्यटन व्यवस्थापनाची पदवी घेतल्यानंतर IITTM भुवनेश्वर येथून लॉजिस्टिक्समध्ये एमबीए पूर्ण केले. काही काळ खासगी कंपन्यांमध्ये काम करून अनुभव घेतल्यानंतर २०१६ मध्ये ‘फीडको अ‍ॅग्रोकार्ट’ या अभिनव उपक्रमाची सुरुवात केली.

दलालमुक्त थेट बाजारपेठ

‘फीडको अ‍ॅग्रोकार्ट’च्या माध्यमातून सीमांत शेतकरी, बागायतदार आणि शेतकरी उत्पादक संघटनांना थेट किरकोळ विक्रेते, सुपरमार्केट, रुग्णालये आणि लष्करासारख्या मोठ्या संस्थांशी जोडले जाते. यामुळे मधल्या दलालांची साखळी तुटली असून शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाला योग्य दर मिळू लागला आहे. परिणामी शेतकऱ्यांचे उत्पन्न स्थिर आणि वाढीव झाले आहे.

शेतीतील कचऱ्याचे मूल्यवर्धन

या उपक्रमाची सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे शेतीतील कचऱ्याचा प्रभावी वापर. दरवर्षी सुमारे १,५०० टन कृषी कचरा—गोड कॉर्नचे अवशेष, वाटाण्याचे काड, शेंगदाण्याची पाने आणि भुसा—यांचे मूल्यवर्धन केले जाते. हा कचरा पशुखाद्य, पॅकेजिंग साहित्य तसेच औषध उद्योगात वापरला जातो. विशेष म्हणजे या कचऱ्यासाठी शेतकऱ्यांना थेट पैसे दिले जातात. त्यामुळे शेत लवकर स्वच्छ होते आणि शेतकऱ्यांना वर्षातून चार पिके घेणे शक्य होते.

७ हजार शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढले

आतापर्यंत सुमारे ७,००० शेतकऱ्यांना या मॉडेलचा थेट फायदा झाला असून त्यांच्या उत्पन्नात सरासरी ४० टक्क्यांची वाढ झाली आहे. अनेक शेतकरी दरमहा १८ हजार रुपयांपर्यंत अतिरिक्त उत्पन्न मिळवत आहेत.

सध्या सतीश महातो यांचा बहुतांश व्यवसाय झारखंडमध्ये असून छत्तीसगड आणि पश्चिम बंगालमध्येही उपक्रमाचा विस्तार सुरू आहे. आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये केवळ पीक अवशेषांमधून १ कोटी रुपयांहून अधिक उत्पन्न होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

सामाजिक बांधिलकी आणि पर्यावरण रक्षण

नफा मिळवण्यासोबतच सामाजिक बांधिलकी जपणे हेच सतीश महातो यांचे खरे उद्दिष्ट आहे. त्यांच्या कंपनीमुळे २०० हून अधिक आदिवासी कुटुंबांना रोजगार मिळाला आहे. स्थानिक पातळीवर रोजगार उपलब्ध करून ग्रामीण भागातून होणारे स्थलांतर थांबवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही हा उपक्रम महत्त्वाचा आहे. शेतीचा कचरा न जाळल्यामुळे प्रदूषणात घट होत असून सेंद्रिय शेतीला चालना मिळत आहे.

समस्या नाही, संधी!

शेतीतील कचरा ही समस्या नसून संधी आहे, हे सतीश महातो यांनी आपल्या कार्यातून सिद्ध करून दाखवले आहे. त्यांची ही यशोगाथा देशभरातील तरुण शेतकरी आणि नवउद्योजकांसाठी निश्चितच प्रेरणादायी ठरत आहे.