आरक्षणावर नव्याने चर्चेची गरज; सामाजिक न्यायासह समान संधींचा समतोल साधण्याची मागणी

आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती, शिक्षणातील जागा वाढविणे आणि आरक्षण धोरणाचे वस्तुनिष्ठ पुनरावलोकन करण्यावर भर

मुंबई: आरक्षण व्यवस्था ही भारतीय संविधानाने सामाजिक न्याय आणि समान संधी या मूल्यांच्या आधारे ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित समाजघटकांना शिक्षण व रोजगारामध्ये प्रतिनिधित्व मिळावे या उद्देशाने निर्माण केली आहे. मात्र बदलत्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीत आरक्षण व्यवस्थेचा विविध घटकांवर होणारा परिणाम वस्तुनिष्ठपणे तपासून आवश्यक सुधारणा करण्याची गरज असल्याची चर्चा समाजात पुन्हा सुरू झाली आहे.

विशेषतः आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल खुल्या प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण आणि स्पर्धात्मक संधी मिळवताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत असल्याची भावना व्यक्त होत आहे. अत्यल्प उत्पन्न असलेल्या अनेक विद्यार्थ्यांना उच्च गुण मिळूनही मर्यादित जागांमुळे प्रवेश मिळण्यात अडचणी येत असल्याचे मत काही घटकांकडून मांडले जात आहे. या प्रश्नाकडे कोणत्याही समाजघटकाविषयी पूर्वग्रह न ठेवता सामाजिक न्याय आणि समान संधी या दोन्ही मूल्यांचा समतोल राखून पाहण्याची आवश्यकता व्यक्त केली जात आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांवर शिक्षणाचा वाढता खर्च, स्पर्धेचा ताण आणि भविष्याबाबतची असुरक्षितता यांचा मानसिक व आर्थिक परिणाम होऊ शकतो. तसेच शिक्षणासाठी कर्जबाजारी होणे, गुणवंत विद्यार्थ्यांचे परदेशाकडे स्थलांतर आणि समाजातील विविध घटकांमध्ये गैरसमज वाढण्याची शक्यता याबाबतही चिंता व्यक्त करण्यात येत आहे.

मात्र यावर उपाय म्हणून आरक्षण व्यवस्था समाप्त करण्याऐवजी तिचे वेळोवेळी वस्तुनिष्ठ पुनरावलोकन करून ती अधिक प्रभावी आणि न्याय्य बनविण्याची भूमिका मांडली जात आहे. यासाठी आरक्षणाचा लाभ सर्वाधिक वंचित घटकांपर्यंत पोहोचतो आहे का याचे स्वतंत्र मूल्यमापन, सर्व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती व शैक्षणिक सहाय्य, उच्च शिक्षणातील जागा वाढविणे, सरकारी शाळांची गुणवत्ता सुधारणा आणि संशोधन व कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन देण्याच्या उपाययोजना सुचविण्यात आल्या आहेत.

संविधानातील सामाजिक न्याय, समानता आणि बंधुता या मूल्यांचा आदर राखत सर्व समाजघटकांच्या हिताचा विचार करणारे, पुराव्यांवर आधारित आणि काळानुरूप अद्ययावत होणारे धोरणच देशाला अधिक न्याय्य आणि सर्वसमावेशक बनवू शकते, अशी भावना यानिमित्ताने व्यक्त होत आहे.