Pपुणे : महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरेत अष्टविनायक यात्रेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. श्रीगणेशाची आठ पवित्र आणि स्वयंभू मानली जाणारी मंदिरे म्हणजे अष्टविनायक. पश्चिम महाराष्ट्र आणि कोकण परिसरात वसलेल्या या आठही देवस्थानांचा स्वतंत्र इतिहास, पौराणिक कथा आणि धार्मिक महत्त्व आहे. त्यामुळे दरवर्षी हजारो भाविक श्रद्धेने अष्टविनायक दर्शनासाठी जातात.
अष्टविनायकातील मूर्ती मानवी हाताने कोरलेल्या नसून त्या स्वयंभू असल्याची भक्तांची श्रद्धा आहे. मुद्गल पुराणात गणेशाच्या विविध रूपांचे आणि त्यांच्या महात्म्याचे वर्णन आढळते. पेशवेकाळात या मंदिरांना मोठा राजाश्रय मिळाल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ सांगतात. त्यामुळे या देवस्थानांच्या विकासाला आणि धार्मिक महत्त्वाला मोठी चालना मिळाली.
मोरगावपासून सुरू होते अष्टविनायक यात्रा
अष्टविनायक यात्रेचा पारंपरिक क्रम मोरगावच्या श्री मयूरेश्वर मंदिरापासून सुरू करून पुन्हा मोरगावलाच पूर्ण करण्याची प्रथा आहे. या यात्रेत प्रत्येक गणेशमूर्तीचे रूप, सोंडेची दिशा आणि मंदिराची रचना वेगळी असल्याने प्रत्येक देवस्थानाचे स्वतंत्र वैशिष्ट्य पाहायला मिळते.
आठ गणपती आणि त्यांची स्थाने
क्र.
मंदिर
गाव
जिल्हा
१
श्री मयूरेश्वर
मोरगाव
पुणे
२
श्री सिद्धिविनायक
सिद्धटेक
अहमदनगर
३
श्री बल्लाळेश्वर
पाली
रायगड
४
श्री वरदविनायक
महाड
रायगड
५
श्री चिंतामणी
थेऊर
पुणे
६
श्री गिरिजात्मज
लेण्याद्री
पुणे
७
श्री विघ्नेश्वर
ओझर
पुणे
८
श्री महागणपती
रांजणगाव
पुणे
या आठ देवस्थानांपैकी पाच मंदिरे पुणे जिल्ह्यात, दोन रायगड जिल्ह्यात आणि एक मंदिर अहमदनगर जिल्ह्यात आहे.
प्रत्येक मंदिराचे खास वैशिष्ट्य
मयूरेश्वर, मोरगाव : अष्टविनायक यात्रेचे प्रारंभ आणि समारोपाचे प्रमुख स्थान म्हणून मोरगावला विशेष महत्त्व आहे.
सिद्धिविनायक, सिद्धटेक : भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारा आणि सिद्धी प्रदान करणारा गणपती म्हणून या देवस्थानाची श्रद्धा आहे.
बल्लाळेश्वर, पाली : आपल्या परम भक्त बल्लाळाच्या नावावरून या गणपतीचे नाव बल्लाळेश्वर पडल्याची पौराणिक कथा आहे. अष्टविनायकातील हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण रूप मानले जाते.
वरदविनायक, महाड : या मंदिराचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे भाविकांना गाभाऱ्यात जाऊन मूर्तीजवळून दर्शन आणि पूजा करण्याची परंपरा आहे. मंदिरात सन १८९२ पासून अखंड नंदादीप तेवत असल्याचे सांगितले जाते.
चिंतामणी, थेऊर : भक्तांच्या चिंता दूर करणारा गणपती म्हणून चिंतामणीचे विशेष महत्त्व आहे.
गिरिजात्मज, लेण्याद्री : अष्टविनायकातील हे एकमेव देवस्थान डोंगरातील बौद्ध लेण्यांच्या परिसरात आहे. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे ३०७ पायऱ्या चढाव्या लागतात. डोंगरातील गुहेत वसलेले हे मंदिर स्थापत्य आणि निसर्गाच्या दृष्टीनेही आकर्षण ठरते.
विघ्नेश्वर, ओझर : नावाप्रमाणेच विघ्न दूर करणारा गणपती म्हणून या देवस्थानाची भक्तांमध्ये श्रद्धा आहे.
महागणपती, रांजणगाव : अष्टविनायकातील महत्त्वाचे गणेशस्थान म्हणून रांजणगावच्या महागणपतीला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.
धार्मिकतेसोबत पर्यटनाचाही अनुभव
अष्टविनायक यात्रा केवळ धार्मिक प्रवास न राहता महाराष्ट्राच्या इतिहास, संस्कृती आणि निसर्गाचा अनुभव देणारी यात्रा ठरते. मंदिरांच्या परिसरातील निसर्गसौंदर्य, ऐतिहासिक वास्तू आणि गड-किल्ले यामुळे भाविकांसोबतच पर्यटकांनाही हा प्रवास आकर्षित करतो.
गणपतीला बुद्धी, यश आणि कलांचा अधिपती मानले जाते. त्यामुळे नवीन कार्याची सुरुवात, मनोकामना किंवा संकटातून मार्ग काढण्यासाठी अष्टविनायक दर्शनाला विशेष महत्त्व दिले जाते. श्रद्धा, परंपरा, इतिहास आणि निसर्ग यांचा सुंदर मिलाफ असलेली अष्टविनायक यात्रा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे एक अनमोल प्रतीक मानली जाते.
