मुंबई: भारत महासत्ता होण्याच्या स्वप्नाचे ढोल मोठ्या आवाजात वाजत आहेत. उद्योग, गुंतवणूक, स्टार्टअप, विकास… या शब्दांची आतषबाजी रोज ऐकायला मिळते. पण या चमकदार दिव्यांच्या मागे उभा असलेला सामान्य उद्योजक विचारतो — “साहेब, प्रकाश सगळीकडे आहे म्हणता, मग माझ्या दुकानाच्या दारात अंधार का?”
अर्थव्यवस्थेच्या रंगमंचावर समान संधीचा पडदा उभारला जातो, मात्र नाटकातील कलाकार मात्र ठरलेले दिसतात. आज देशाच्या आर्थिक चर्चेत एक गंभीर प्रश्न समोर येतो आहे — बाजारातील वाढता मोठ्या कॉर्पोरेट समूहांचा प्रभाव आणि बदलत चाललेले स्पर्धेचे स्वरूप.
ऊर्जा, पायाभूत सुविधा, वाहतूक, डिजिटल सेवा, वित्तीय क्षेत्र अशा अनेक महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये काही मोजक्या उद्योगसमूहांनी मोठी उपस्थिती निर्माण केली आहे. सरकार समर्थक याला भारतीय कंपन्यांची जागतिक भरारी म्हणतात, तर टीकाकारांचा सवाल आहे — भरारी काही पक्ष्यांचीच का? आकाश तर सगळ्यांसाठी खुले असायला हवे ना?
लोकशाहीच्या बाजारात दुकानं हजार असतात; पण ग्राहकाला रोज तेच दोन-चार फलक दिसू लागले, तर स्पर्धा कुठे गेली आणि पर्याय कुठे हरवला याचा विचार करावा लागतो.
मोठे उद्योग देशासाठी आवश्यक आहेत. ते रोजगार निर्माण करतात, मोठी गुंतवणूक आणतात आणि पायाभूत सुविधा उभ्या करतात. मात्र अर्थव्यवस्थेचा खरा कणा असलेले लघु आणि मध्यम उद्योग दुर्लक्षित झाले, तर विकासाचा डोलारा केवळ आकडेवारीतच उभा राहतो.
आज छोटा उद्योजक कर्जासाठी बँकेच्या दारात उभा आहे. नवीन उद्योग सुरू करणारा तरुण गुंतवणूकदार शोधत आहे. अनेक पारंपरिक व्यावसायिक नियमांच्या आणि परवानग्यांच्या जाळ्यात अडकले आहेत. दुसरीकडे मोठे उद्योगपती जागतिक बाजारपेठांमध्ये विस्तार करत आहेत.
भारतीय उद्योगपती विदेशात गुंतवणूक करतात यामागे जागतिक बाजारपेठ, जोखीम विभागणी, नवीन संधी आणि व्यवसाय विस्तार यांसारखी वैध कारणे असतात. मात्र त्यामुळे एक प्रश्न निर्माण होतो — भारतातील पैसा भारतात राहण्यासाठी देशातील व्यावसायिक वातावरण सर्वांसाठी समान, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह आहे का?
कारण अर्थव्यवस्था ही एखाद्या राजदरबारातील मेजवानी नसते की काही जण ताटात बसतील आणि बाकी लोक बाहेरून सुगंध घेत राहतील.
विकासाचा खरा अर्थ असा असतो की, एका उद्योगपतीची संपत्ती वाढताना हजारो छोट्या उद्योगांची स्वप्नेही मोठी झाली पाहिजेत. आज काहींना उद्योगासाठी महामार्ग उपलब्ध आहे, तर अनेकांना अजूनही परवानग्यांच्या खड्ड्यांतून गाडी ढकलावी लागत आहे.
देशात उद्योगांसाठी लाल गालिचा अंथरला आहे असे सांगितले जाते. मात्र हा गालिचा सर्वांसाठी आहे की केवळ काहींच्याच पायाखाली, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे.
भारताला मोठ्या उद्योगांची गरज आहे, पण त्याच वेळी लाखो छोट्या उद्योगांचीही गरज आहे. कारण देशाची अर्थव्यवस्था केवळ काही गगनचुंबी इमारतींवर उभी राहत नाही; ती लाखो छोट्या घरांच्या मजबूत पायावर उभी राहते.
अन्यथा इतिहास एक दिवस अशी नोंद करेल —
“काही उद्योगपतींनी साम्राज्य उभे केले; पण लाखो मेहनती हातांना त्या साम्राज्यात प्रवेशद्वार कुठे आहे, हेच विचारावे लागले.”
