बऱ्याच लोकांना पोटभर जेवण झाल्यानंतरही अचानक गोड पदार्थ खायची तीव्र इच्छा होते. गूळ, मिठाई, चॉकलेट किंवा काहीतरी गोड नसेल तर जेवण अपूर्ण वाटतं. भारतात तर जेवणानंतर गोड खाणं ही परंपराच बनली आहे.पण ही इच्छा केवळ चवीपुरती मर्यादित आहे का? की त्यामागे शरीर आणि मेंदूचा काही विज्ञानाधारित संबंध आहे?
1) ब्लड शुगरचा खेळ
आपल्या रोजच्या जेवणात भात, भाजी, चपाती यांसारखे कार्बोहायड्रेट्स असतात. जेवणानंतर रक्तातील साखर वाढते आणि ती नियंत्रित करण्यासाठी शरीर इन्सुलिन सोडतं.
कधी कधी इन्सुलिन जास्त प्रमाणात कार्यरत होतं आणि रक्तातील साखर अचानक कमी होते. मेंदूला ही स्थिती ‘ऊर्जा कमी झाली’ असा इशारा देते आणि तो लगेच साखरेसारखा सोपा ऊर्जा स्रोत मागतो. त्यामुळेच जेवणानंतर ३० ते ६० मिनिटांत गोड पदार्थांची ओढ लागते.
उपाय
जेवणात प्रथिने (डाळी, दही, पनीर) आणि फायबर (भाज्या, सॅलड) वाढवा. त्यामुळे रक्तातील साखर हळूहळू नियंत्रित राहते आणि गोडाची इच्छा कमी होते.
2) गोड म्हणजे मेंदूसाठी आनंद
गोड पदार्थ खाल्ल्यावर मेंदूमध्ये डोपामाइन हे ‘आनंदी हार्मोन’ स्रवतं. रोज जेवणानंतर गोड खाण्याची सवय लागली की मेंदूला ही पद्धत लक्षात राहते.
मग पोट भरलेलं असतानाही मेंदू गोड मागतो — ही शारीरिक गरज नसून सवयीचा परिणाम असतो.
उपाय
गोडाऐवजी बडीशेप, वेलची, लवंग किंवा थोडासा गूळ वापरून ही सवय हळूहळू बदला.
3) प्रथिने आणि फायबरची कमतरता
फक्त रिफाइंड कार्बोहायड्रेट्सवर आधारित जेवण पोट लवकर रिकामं करतं. प्रथिने आणि फायबरमुळे तृप्ती जास्त वेळ टिकते.
त्यांची कमतरता असेल तर शरीर ‘काहीतरी अजून हवं’ असा संकेत देतं, जो अनेकदा गोडाच्या रूपात दिसतो.
उपाय
जेवणात अर्धी प्लेट भाज्या, एक वाटी डाळ किंवा उसळ, दही आणि संपूर्ण धान्यांचा समावेश करा.
4) ताण, थकवा आणि झोपेचा अभाव
ताणतणाव किंवा अपुरी झोप यामुळे कॉर्टिसोल हार्मोन वाढतो. हे हार्मोन गोड पदार्थांची इच्छा वाढवते कारण गोड पदार्थ तात्काळ ‘रिलॅक्स’ वाटतात.
उपाय
दुपारच्या जेवणानंतर ५–१० मिनिटं चालणं, खोल श्वास घेणं किंवा बडीशेप-धण्याचा चहा पिणं फायदेशीर ठरतं.
5) चवीचं संतुलन
भारतीय जेवणात मीठ, तिखट आणि मसाले जास्त असतात. या चवींना संतुलित करण्यासाठी मेंदू गोड चव मागतो. हा चव-संतुलनाचा नैसर्गिक प्रयत्न असतो.
उपाय
मिठाईऐवजी भाजलेली बडीशेप, ओवा किंवा सौंफ खा. चवही संतुलित होते आणि पचनालाही मदत होते.
6) पचनाशी संबंधित कारणं
आयुर्वेदानुसार, जेवणानंतर थोडंसं गोड पचनासाठी उपयुक्त असतं. पण प्रमाणाबाहेर गोड खाल्लं तर उलट परिणाम होतो.
उपाय
मिठाईऐवजी गूळ किंवा खजुराचा एक छोटासा तुकडा पुरेसा आहे.
7) शरीरात पाण्याची कमतरता
कधी कधी तहान आणि भूक यांचे संकेत गोंधळात पडतात. शरीराला पाणी हवं असतं, पण ते गोड खाण्याच्या इच्छेच्या रूपात जाणवतं.
उपाय
जेवणानंतर १५–२० मिनिटांनी एक ग्लास कोमट पाणी प्या. अनेकदा गोडाची इच्छा आपोआप कमी होते.
8) सूक्ष्म पोषक घटकांची कमतरता
मॅग्नेशियम आणि क्रोमियमसारख्या खनिजांच्या कमतरतेमुळे गोड पदार्थांची तीव्र ओढ लागू शकते.
उपाय
भोपळ्याच्या बिया, शेंगदाणे, हिरव्या पालेभाज्या आणि संपूर्ण धान्यांचा आहारात समावेश करा.
जेवणानंतर गोड खायची इच्छा ही नेहमीच “चोचले” नसते. अनेकदा ती शरीराचे संकेत, हार्मोन्स, सवयी आणि ताणतणाव यांचा एकत्रित परिणाम असते. योग्य आहार, सवयींमध्ये थोडे बदल आणि संतुलन राखल्यास ही इच्छा सहज नियंत्रित करता येते — तेही आरोग्य न बिघडवता.
(सोशल मीडियावरून साभार)
