एकत्र आणि मोठे कुटुंब असणे ही केवळ संख्येची बाब असते; मात्र त्या मोठ्या कुटुंबातील माणसांची मने एकमेकांशी जोडलेली असणे, सुख-दुःखात परस्परांच्या पाठीशी उभे राहणे आणि पुढच्या पिढीला प्रेम, संस्कार व आपलेपणाची शिदोरी देणे, ही खरी कुटुंबाची श्रीमंती असते. शिरूर तालुक्यातील कवठे येमाई गावातील मोतीबन-कोठारी परिवाराची कहाणी याच अर्थाने वेगळी आणि प्रेरणादायी आहे. सात भाऊ, त्यांचे स्वतंत्र संसार, वेगवेगळी क्षेत्रे, वेगवेगळ्या शहरांमध्ये राहणी; तरीही मनाने मात्र एकत्र असलेले हे कुटुंब आजच्या काळातही ‘एकत्र कुटुंब’ या संकल्पनेचा जिवंत आदर्श म्हणून उभे आहे. एका झाडाच्या फांद्या वेगवेगळ्या दिशेने वाढल्या, तरी त्यांची मुळे एकच असतात. कोठारी परिवाराचीही हीच ओळख आहे. कोठारी कुटुंबाविषयी थोडक्यात….
या परिवाराच्या एकतेच्या मुळाशी आहेत, परमपूज्य पिताश्री स्व. मोतीलालजी बादरमलजी कोठारी आणि परमपूज्य मातोश्री स्व. इचरजबाई मोतीलालजी कोठारी. त्यांनी लावलेले संस्कारांचे रोपटे आज मोठ्या वटवृक्षात रूपांतरित झाले आहे.
सात मुलांचे कुटुंब, पण मुलीची आस…
कवठे येमाई (तालुका शिरूर, जिल्हा पुणे) येथे राहणाऱ्या मोतीलालजी आणि इचरजबाई या दांपत्याला सात मुले. जुन्या काळात समाजाची मानसिकता आजच्या तुलनेत वेगळी होती. अनेकांना मुलगा हवा असायचा; मात्र मोतीलालजींची इच्छा होती. ‘आपल्या घरात एक मुलगी असावी.’ पण नियतीने त्यांच्या पदरात सात मुलगे दिले. पण, ही सात मुले त्यांच्यासाठी कधीच ओझे नव्हती. उलट प्रत्येक मुलाला शिक्षण मिळावे, त्याने चांगला माणूस म्हणून घडावे आणि कुटुंबाचे नाव उज्ज्वल करावे, यासाठी त्यांनी आयुष्यभर कष्ट घेतले. सात मुलांना वाढवणे ही केवळ पालकत्वाची जबाबदारी नव्हती; ती एका संस्कारी परिवाराची पायाभरणी होती.
शिक्षणासाठी आई-वडिलांचे अथक कष्ट…
मोतीलालजी यांना शिक्षणाचे महत्त्व चांगलेच माहीत होते. गावामध्ये शाळा सुरू करण्यापासून ते मुलांच्या शिक्षणाची व्यवस्था करण्यापर्यंत त्यांनी अनेक प्रयत्न केले. मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांना चिंचवड, नाशिक, शिरूर आणि पुणे अशा विविध ठिकाणी ठेवावे लागले. मात्र, मुलांच्या शिक्षणाचा ध्यास केवळ वडिलांचाच नव्हता. आई इचरजबाई यांनीही त्यासाठी प्रचंड कष्ट घेतले. सविंदणे ते पुणे अशी एसटी बस पूर्वी जात असे. एसटी बसमधून तब्बल चौदा वर्ष पहाटे लवकर मुलांसाठी डबे तयार करून पाठविणाऱ्या आईची माया या परिवाराच्या प्रत्येक पिढीच्या स्मरणात आजही जिवंत आहे.
आई-वडिलांची शिकवण अगदी स्पष्ट होती…
‘शिक्षण घ्या; पण त्याबरोबर सुसंस्कृत व्हा. चांगले वागा, चांगले राहा आणि आपल्या घराण्याचे नाव कधीही खराब करू नका.’ ही शिकवण पुढे कोठारी परिवाराची जीवनशैलीच बनली.
कष्ट, संघर्ष आणि स्वावलंबनाची शिकवण…
मोतीलालजींचे स्वतःचे बालपणही संघर्षमय होते. लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपले. त्यांच्या काही बहिणींनी त्यांचा सांभाळ केला. कष्ट आणि प्रतिकूल परिस्थितीशी सामना करतच त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडले. त्यामुळे आयुष्यभर कष्ट, स्वावलंबन आणि संघर्ष हे त्यांच्या जीवनाचे अविभाज्य घटक राहिले. मोठी स्वतःची शेती नसतानाही त्यांनी शेतकऱ्यांची जमीन खंडाने घेऊन शेती केली. त्यासोबत किराणा दुकान, कापडाचे दुकान, शेती, गाय-गोपालन आणि दुधाचा व्यवसाय अशा विविध माध्यमांतून त्यांनी संसाराचा गाडा पुढे नेला. स्वभावाने ते बाहेरून कडक वाटत; मात्र अंतःकरणाने अत्यंत प्रेमळ होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन एका वाक्यात करायचे झाले तर, ‘फणसासारखे व्यक्तिमत्त्व-बाहेरून कडक, पण आतून अतिशय गोड!’
धर्म आणि समाजसेवेचा वारसा…
मोतीलालजींच्या व्यक्तिमत्त्वात धार्मिकता आणि समाजसेवेचा सुंदर संगम होता. गावातील गुरुदेव दत्तापाशी हरिनाम सप्ताहाची सुरुवात करण्यामध्ये त्यांचा सहभाग होता. दत्त मंदिरातील दत्तमूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेच्या कार्यातही त्यांनी योगदान दिले. जैन मंदिराच्या उभारणीतही त्यांचा सहभाग होता. त्यांच्यासाठी धर्म म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा नव्हती. धर्म म्हणजे समाजाशी जोडले जाणे, लोकांसाठी काहीतरी करणे आणि आपल्या श्रद्धेला सामाजिक बांधिलकीची जोड देणे. हा वारसाही पुढच्या पिढ्यांनी जपला.
इचरजबाई : घराला जोडून ठेवणारी मायेची वीण…
मोतीलालजींच्या संघर्षमय जीवनाला इचरजबाईंची खंबीर साथ लाभली. सात मुलांचे संगोपन, त्यांच्या शिक्षणाची काळजी, त्यांचे संसार उभे राहणे आणि पुढे सात सुना, मुली, जावई आणि नातवंडांनी भरलेले कुटुंब. या सर्व प्रवासात त्यांनी घरातील नाती जपण्याचे मोठे काम केले. घरात सात सुना आल्या, मुलींची लग्ने झाली, नातवंडे आली; पण नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होऊ नये, याची त्यांनी कायम काळजी घेतली. त्यांनी कोणाच्या संसारात अनावश्यक हस्तक्षेप केला नाही. प्रत्येकाला प्रेम दिले, आपलेपणा दिला आणि स्वतःची जागा दिली. या नातेसंबंधांच्या जपणुकीचे श्रेय परिवारातील सर्व सुनांनाही तितकेच जाते. त्यांच्या विनम्र, सुसंस्कृत आणि समंजस स्वभावामुळे परिवाराची वीण अधिक घट्ट होत गेली.
सात भाऊ, सात परिवार; पण मन एकच…
काळ पुढे गेला. सातही भाऊ मोठे झाले. प्रत्येकाने आपापले शिक्षण पूर्ण केले. प्रत्येकाचा संसार उभा राहिला. व्यवसाय आणि नोकरीची क्षेत्रे वेगळी झाली. राहण्याची ठिकाणे बदलली. परंतु एक गोष्ट बदलली नाही, एकमेकांबद्दलचे प्रेम आणि आपलेपणा. आज सातही भावांचे स्वतंत्र परिवार आहेत; पण ते एका मोठ्या कुटुंबाच्या सात शाखांसारखे आहेत. एका झाडाच्या फांद्या वेगवेगळ्या दिशेने वाढल्या, तरी त्यांची मुळे एकच असतात. कोठारी परिवाराचीही हीच ओळख आहे.
ज्येष्ठ बंधू पुनमचंदजी : धार्मिक परंपरेचा वारसा…
ज्येष्ठ बंधू पुनमचंदजी यांनी परिवारातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा जपण्याचे काम पुढे नेले. त्यांच्या सोबत सुनंदाताई यांनीही परिवारातील नाती आणि संस्कार जपण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढच्या पिढीत सचिन-प्रीती, कल्पेश-ललिता आणि राखी-जितेंद्र यांनीही ही संस्कारांची ज्योत तेवत ठेवली आहे. परंपरा म्हणजे केवळ जुन्या रूढी जपणे नव्हे; तर चांगल्या मूल्यांना पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे. पुनमचंदजींच्या परिवाराने हे सातत्याने केले.
द्वितीय बंधू पन्नालालजी : परिवारासाठी घेतलेला निर्णय
पन्नालालजी कोठारी यांनी आपल्या जीवनात कुटुंबाला विशेष महत्त्व दिले. बडोद्याची मोठी नोकरी सोडून ते परिवारासाठी पुण्यात परतले. पुढे पूनावाला ग्रुपमध्ये फायनान्स डायरेक्टर म्हणून त्यांनी जबाबदारी सांभाळत परिवाराला आर्थिक आणि सामाजिक स्थैर्य देण्यात योगदान दिले. त्यांच्या परिवारातील रोहन-चंदना आणि श्वेता-विशाल या पुढच्या पिढीने वास्तुविशारद म्हणून आपापल्या क्षेत्रात कर्तृत्व निर्माण केले आहे. पन्नालालजींच्या जीवनातून “स्वतःच्या प्रगतीसोबत परिवाराचाही विचार” हा संस्कार दिसून येतो.
तृतीय बंधू प्रा. रवींद्रजी : शांततेतून कर्तृत्वाकडे
प्रा. रवींद्रजी यांचे व्यक्तिमत्त्व शांत, संयमी आणि समतोल आहे. प्राध्यापक म्हणून कारकिर्दीला सुरुवात करून त्यांनी पुढे यशस्वी उद्योजक म्हणूनही आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. त्यांच्या पुढच्या पिढीत निखिल-दिपिका आणि नियती-सागर यांनीही आपापल्या क्षेत्रात कर्तृत्व सिद्ध केले आहे. शिक्षण, संयम, मेहनत आणि उद्योजकता यांचा सुंदर मिलाफ या परिवारात दिसून येतो.
चतुर्थ बंधू महेंद्रजी आणि डॉ. निशा : सेवेतून संस्कार
महेंद्रजी आणि डॉ. निशा यांनी आपल्या जीवनात सेवेला महत्त्व दिले. महेंद्रजींनी तब्बल ३७ वर्षे सार्वजनिक बांधकाम विभागात सेवा केली. दीर्घकाळाची सेवा, शिस्त आणि जबाबदारीची भावना हा त्यांच्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग राहिला. पुढच्या पिढीतील स्नेहल-श्रीपाल आणि सेजल-अंकित यांनी अभियांत्रिकी क्षेत्रात आपली ओळख निर्माण केली आहे. सेवा आणि तांत्रिक शिक्षणाचा हा वारसा पुढच्या पिढीतही पुढे जात आहे.
पंचम बंधू शरदजी : ‘मी आहे ना!’ म्हणणारा आधार
परिवारात काही माणसे अशी असतात की त्यांच्या उपस्थितीनेच आधार वाटतो. शरदजी हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक. परिवारातील कोणत्याही अडचणीच्या प्रसंगी त्यांचा एक शब्द धीर देणारा, ‘मी आहे ना!’ ही भावना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख आहे. पुढच्या पिढीत प्रतीक-अमृता यांनी चार्टर्ड अकाउंटंट म्हणून तर प्रणित-ऋत्विका यांनी इंजिनिअर म्हणून आपापली वाटचाल सुरू ठेवली आहे. परिवाराचा आधार देणारी पिढी आणि कर्तृत्ववान पुढची पिढी यांचा सुंदर संगम या परिवारात दिसतो.
सहावे बंधू सुधीरजी आणि वैशाली : व्यवसायासोबत परिवाराची बांधिलकी
सुधीरजी आणि वैशाली यांनी बिल्डिंग मटेरियल व्यवसाय सांभाळत परिवारासाठी सातत्याने योगदान दिले. व्यवसायाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळतानाच नातेसंबंधांची जपणूक करण्याला त्यांनी महत्त्व दिले. त्यांच्या परिवारातील प्रांजल-चेतन, साक्षी आणि सृष्टी ही पुढची पिढीही संस्कारांची परंपरा पुढे नेत आहे.
सातवे बंधू प्रमोदजी आणि दिपाली : कष्टातून उभा राहिलेला संसार
प्रमोदजी आणि दिपाली यांनी स्वतःच्या कष्टातून बॉक्स फॅक्टरीचा व्यवसाय उभा केला. मेहनत, चिकाटी आणि स्वावलंबनाच्या जोरावर उभा राहिलेला हा व्यवसाय पुढे वृषभ-किमया यांच्यासह पुढे जात आहे. प्रणाली-दर्शन यांच्यासह हा परिवार प्रेम, आपुलकी आणि कर्तृत्वाचा सुंदर समतोल साधत आहे.
मोतीलालजींनी दिलेला कष्टाचा संस्कार सातव्या पिढीपर्यंत पोहोचताना दिसतो. नाती टिकवणे हीच खरी संपत्ती कोठारी परिवाराची खरी ओळख केवळ सात भावांमध्ये नाही. ती त्यांच्या मुलांमध्ये, मुलींमध्ये, सुनांमध्ये, जावयांमध्ये आणि नातवंडांमध्ये आहे. व्यवसाय वेगळे असतील. नोकऱ्या वेगळ्या असतील. शहरं वेगळी असतील. जीवनशैली बदलली असेल. पण एखाद्या आनंदाच्या क्षणी सर्वजण एकत्र येतात आणि एखाद्या दुःखाच्या प्रसंगीही एकमेकांच्या खांद्याला खांदा लावून उभे राहतात. हीच एकत्र कुटुंबाची खरी ताकद आहे. नाती रक्ताने निर्माण होतात; पण ती टिकवण्यासाठी प्रेम, समजूतदारपणा, त्याग आणि आपलेपणा आवश्यक असतो.
आजोबांच्या परिवाराचे स्नेहसंमेलन : पुन्हा एकदा एकत्र आलेली मने
नुकतेच परिवारातील आजोबांच्या विस्तारित परिवाराचे स्नेहसंमेलन झाले. वर्षानुवर्षे वेगवेगळ्या दिशांना गेलेली माणसे पुन्हा एका छताखाली आली. या भेटीत एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली, कुटुंब म्हणजे केवळ संपत्ती नाही. पैसा येतो आणि जातो. व्यवसाय वाढतो आणि कमी होतो. यश येते, अपयशही येते. पण माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागणे, सुख-दुःखात एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहणे आणि पुढच्या पिढीला चांगले संस्कार देणे, यापेक्षा मोठी संपत्ती दुसरी नाही.
आई-वडिलांनी लावलेले रोपटे आज वटवृक्ष झाले…
मोतीलालजी आणि इचरजबाई यांनी आयुष्यभर कष्ट करून आपल्या सात मुलांना घडवले. त्यांनी संपत्तीपेक्षा संस्कारांना महत्त्व दिले. मुलांना शिक्षण दिले; पण शिक्षणासोबत माणुसकी शिकवली. व्यवसायाची शिकवण दिली; पण प्रामाणिकपणाची किंमतही समजावली. धर्म शिकवला; पण धर्मासोबत समाजसेवेची जाणीव दिली. संसार उभा करायला शिकवले; पण नाती जपण्याची जबाबदारीही दिली. आज त्या संस्कारांचे रूपांतर सात स्वतंत्र पण परस्परांशी जोडलेल्या परिवारांमध्ये झाले आहे. एकाच मुळापासून वाढलेल्या सात फांद्या आणि त्या फांद्यांवर फुललेली असंख्य फुले म्हणजे कोठारी परिवाराची पुढची पिढी.
‘आदर्श परिवार’ पुरस्कार : सन्मानापेक्षा मोठी जबाबदारी
मोतीबन-कोठारी परिवाराला मिळालेला ‘आदर्श परिवार’ पुरस्कार हा केवळ एका कुटुंबाला मिळालेला सन्मान नाही. तो एका पिढीने पुढच्या पिढीला दिलेल्या संस्कारांचा गौरव आहे. तो स्व. मोतीलालजी आणि स्व. इचरजबाई यांच्या त्यागाचा सन्मान आहे. तो सात भावांनी आयुष्यभर जपलेल्या बंधुभावाचा सन्मान आहे. आणि तो पुढच्या पिढीने त्या परंपरेला दिलेल्या मानाचा सन्मान आहे. या पुरस्कारासोबत एक जबाबदारीही येते, आज मिळालेली प्रेमाची, संस्कारांची आणि एकतेची परंपरा उद्याच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याची.
सात भाऊ, सात परिवार; पण एकच मंत्र
मोतीबन-कोठारी परिवाराची संपूर्ण कहाणी एका वाक्यात सांगायची झाली तर, सात भाऊ, सात परिवार; पण मन एकच. या परिवाराचा मंत्र साधा आहे, एकत्र राहणे, एकमेकांना जपणे, सुख-दुःखात सोबत उभे राहणे आणि पुढच्या पिढीला संस्कारांची शिदोरी देणे. घर मोठे असणे महत्त्वाचे नाही; त्या घरातील माणसांची मने मोठी असणे महत्त्वाचे आहे. नाती टिकवण्यासाठी रक्तापेक्षा प्रेम मोठे असते. संपत्तीपेक्षा संस्कार मोठे असतात. आणि अहंकारापेक्षा आपलेपणा मोठा असतो. हीच स्व. मोतीलालजी आणि स्व. इचरजबाई यांची खरी शिकवण. हीच कोठारी परिवाराची ओळख. आणि हाच त्यांचा सर्वात मोठा वारसा.
दरम्यान, आज हा वटवृक्ष पाहताना आणि मागे वळून पाहताना सिंहव लोकन करताना आज या सर्व गोष्टींची जाणीव होत आहे. कोठारी कुटुंबाला पुरस्कार मिळाल्यामुळे या गतस्मृतींना पुन्हा उजाळा मिळाला आहे.
