पाचपैकी तीन जागांवर विरोधकांचा विजय; ईव्हीएमचे समर्थन करणाऱ्या राजकीय प्रचारकांनी बॅलेट पेपरच्या निकालाचेही करावे विश्लेषण
मुंबई : निवडणुकीत विजय मिळाला की लोकशाहीचा विजय म्हणून जल्लोष करायचा आणि पराभव झाला की स्थानिक राजकीय समीकरणांचे कारण पुढे करायचे, अशी दुहेरी भूमिका राजकीय चर्चेतून समोर येत असल्याचा आरोप केला जात आहे. महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या शिक्षक आणि पदवीधर मतदारसंघांच्या पाच जागांसाठी झालेल्या निवडणुकीत बॅलेट पेपरवर मतदान झाले. या निवडणुकीत विरोधकांशी संबंधित उमेदवारांनी तीन, तर महायुतीच्या उमेदवारांनी दोन जागांवर विजय मिळवल्याचा दावा करण्यात येत आहे. या निकालाच्या पार्श्वभूमीवर ईव्हीएमच्या समर्थनार्थ आक्रमक भूमिका मांडणाऱ्या भाजपसमर्थक ऑनलाइन प्रचारकांनी आता बॅलेट पेपरच्या निकालाचेही विश्लेषण करावे, अशी मागणी पुढे येत आहे.
विजयात जल्लोष, पराभवात शांतता?
ईव्हीएमच्या विश्वासार्हतेवर विरोधकांकडून प्रश्न उपस्थित केले जातात, तेव्हा भाजपचे काही समर्थक समाजमाध्यमांवरून विरोधकांच्या भूमिकेवर टीका करतात. निवडणूक निकालांचे विश्लेषण करताना भाजपच्या विजयाला जनतेचा कौल आणि विरोधकांच्या पराभवाला त्यांच्या राजकीय अपयशाचे प्रतीक म्हणून मांडले जाते. मात्र, बॅलेट पेपरवर झालेल्या निवडणुकीत विरोधकांना तीन जागांवर यश मिळाल्यानंतर याच समर्थकांनी निकालाचे विश्लेषण करावे, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
भाजपच्या विजयाचे समर्थन करणे किंवा पक्षाची बाजू मांडणे यात गैर काहीच नाही. मात्र, निवडणुकीतील यश आणि अपयशाचे विश्लेषण करताना समान निकष लावले जातात का, हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. विजयाच्या वेळी लोकशाहीचा दाखला देणाऱ्यांनी पराभवाच्या वेळीही मतदारांच्या निर्णयाचा स्वीकार करून त्याची कारणमीमांसा करणे अपेक्षित आहे.
बॅलेट पेपरचा निकाल म्हणजे ईव्हीएमविरोधातील पुरावा नव्हे!
या निकालावरून ईव्हीएममध्ये गैरप्रकार होतात, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे ईव्हीएमवर भाजपचा विजय झाला म्हणून विरोधकांनी उपस्थित केलेले प्रत्येक प्रश्न निराधार ठरतात, असेही म्हणता येणार नाही. मतदानपद्धतीच्या विश्वासार्हतेबाबतचे निष्कर्ष पुरावे, पारदर्शकता आणि अधिकृत तपासणीच्या आधारेच काढले पाहिजेत.
मात्र, ईव्हीएमच्या समर्थनार्थ सातत्याने भूमिका मांडणाऱ्या राजकीय प्रचारकांनी बॅलेट पेपरवरील निकालाचे विश्लेषण करताना कोणते निकष वापरले जातात, हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. विरोधकांना मिळालेल्या यशामागे स्थानिक समीकरणे, उमेदवारांची प्रतिमा, संघटनात्मक ताकद आणि मतदारांचे प्रश्न यांचा किती प्रभाव होता, याची चर्चा होणेही गरजेचे आहे.
यूट्यूबवरील राजकीय विश्लेषकांचीही कसोटी
आज यूट्यूब आणि समाजमाध्यमांवर अनेक राजकीय विश्लेषक निवडणुकीच्या निकालांवर भाष्य करतात. काही जण अभ्यासपूर्ण विश्लेषण करतात, तर काहींच्या चर्चांमध्ये विशिष्ट पक्षाच्या बाजूने झुकलेली भूमिका दिसून येते. राजकीय भूमिका मांडण्याचा अधिकार प्रत्येकाला असला, तरी निकालांचे विश्लेषण करताना वस्तुस्थिती आणि राजकीय मत यांत फरक ठेवणे आवश्यक आहे.
भाजपच्या विजयाच्या वेळी त्याचे राजकीय परिणाम स्पष्ट करणाऱ्या विश्लेषकांनी पराभवाच्या वेळीही त्यामागील कारणांचा अभ्यास करायला हवा. शिक्षक आणि पदवीधर मतदारांच्या अपेक्षा, स्थानिक प्रश्न, उमेदवारांची निवड आणि पक्षाची संघटनात्मक तयारी या मुद्द्यांवर चर्चा होणे आवश्यक आहे.
ईव्हीएमवर भाजप जिंकला की लोकशाहीचा विजय आणि बॅलेट पेपरवर विरोधक जिंकले की केवळ स्थानिक समीकरणांचा खेळ, अशी विभागणी योग्य ठरणार नाही. प्रत्येक निवडणुकीकडे समान निकषांनी पाहणे ही निष्पक्ष राजकीय विश्लेषणाची मूलभूत अट आहे.
भाजपच्या पराभवाचे आत्मपरीक्षण होणार का?
पाचपैकी तीन जागांवर विरोधकांना मिळालेले यश म्हणजे भाजपला संपूर्ण महाराष्ट्राने नाकारले, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. शिक्षक आणि पदवीधर मतदारसंघांची राजकीय समीकरणे इतर निवडणुकांपेक्षा वेगळी असू शकतात. त्यामुळे या निकालाचा अर्थ लावताना मतदारसंघनिहाय परिस्थिती आणि अधिकृत निकालांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
तरीही या निकालातून भाजपला आपल्या कामगिरीचे विश्लेषण करण्याची संधी मिळते. पक्षाच्या उमेदवारांना अपेक्षित यश का मिळाले नाही, मतदारांपर्यंत पोहोचण्यात काही त्रुटी राहिल्या का आणि शिक्षक-पदवीधरांच्या प्रश्नांवर अधिक प्रभावी भूमिका घेण्याची गरज आहे का, अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधणे महत्त्वाचे ठरेल.
त्याचप्रमाणे भाजपच्या समर्थनार्थ आक्रमक भूमिका घेणाऱ्या ऑनलाइन प्रचारकांनीही आपल्या आधीच्या दाव्यांचा आणि राजकीय विश्लेषणाचा आढावा घ्यावा, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
राजकीय निष्ठेपेक्षा सत्यनिष्ठा महत्त्वाची!
भाजपचे समर्थन करणे हा प्रत्येकाचा राजकीय अधिकार आहे. विरोधकांवर टीका करणेही लोकशाहीचा भाग आहे. मात्र, स्वतःच्या पक्षाच्या विजयात लोकशाहीचा उत्सव साजरा करताना विरोधकांच्या विजयालाही त्याच लोकशाही प्रक्रियेचा भाग म्हणून स्वीकारले पाहिजे.
निवडणूक कोणत्याही मतदानपद्धतीने झाली, तरी मतदारांचा निर्णय हा चर्चेचा आणि विश्लेषणाचा विषय असू शकतो; मात्र केवळ निकाल आपल्या बाजूने लागला नाही म्हणून मतदानपद्धतीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे योग्य नाही. त्याचप्रमाणे प्रश्न विचारणाऱ्यांना सरसकट लोकशाहीविरोधी ठरवणेही टाळले पाहिजे.
ईव्हीएम असो वा बॅलेट पेपर, लोकशाहीचे निकष पक्षाच्या सोयीनुसार बदलता कामा नयेत. त्यामुळे बॅलेट पेपरवरील निकालाचे विश्लेषण करताना भाजपसमर्थक प्रचारक, राजकीय प्रवक्ते आणि ऑनलाइन विश्लेषक कोणती भूमिका मांडतात, याकडे लक्ष लागले आहे.
निवडणुकीतील विजयाचा जल्लोष करणे स्वाभाविक आहे; मात्र पराभवाची कारणे शोधणेही तितकेच आवश्यक आहे. अखेर मतपेटी कोणत्याही पक्षाची प्रचारयंत्रणा नसून मतदारांच्या निर्णयाचे प्रतीक आहे. त्या निर्णयाचा आदर करणे आणि त्याचे निष्पक्ष विश्लेषण करणे, हीच लोकशाहीतील खरी कसोटी आहे.
