मुंबई : मुंबई ही स्वप्नांची नगरी म्हणून ओळखली जाते. रोजगार, व्यवसाय आणि चांगल्या आयुष्याच्या अपेक्षेने देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लाखो नागरिक मुंबईत येतात. मात्र वाढती लोकसंख्या, महागडी जमीन, वाढते घरभाडे आणि मर्यादित उत्पन्न यामुळे शहरातील गृहनिर्माणाचा प्रश्न दिवसेंदिवस गंभीर होत आहे. परिणामी अनेक कुटुंबांना झोपडपट्ट्यांमध्ये राहण्याशिवाय पर्याय उरलेला नाही.
मुंबईला झोपडपट्टीमुक्त करण्याचे उद्दिष्ट साध्य करताना केवळ अनधिकृत बांधकामांवर कारवाई करून प्रश्न सुटणार नाही. अतिक्रमणावर कायदेशीर कारवाई आणि पात्र रहिवाशांचे सन्मानजनक पुनर्वसन, या दोन्ही बाबींचा समतोल साधणे आवश्यक आहे.
अतिक्रमणाचा प्रश्न गंभीर; मात्र माणूस केंद्रस्थानी हवा
मुंबईतील अनेक भागांमध्ये वर्षानुवर्षे वाढलेल्या अनियोजित वस्त्यांमुळे अरुंद रस्ते, अपुरी स्वच्छता, कचरा, अपुरा प्रकाश, वाहतूक कोंडी आणि सार्वजनिक सुविधांवरील वाढता ताण अशा समस्या निर्माण झाल्या आहेत. काही ठिकाणी सरकारी आणि सार्वजनिक जमिनीवरील अनधिकृत बांधकामांमुळे शहराच्या नियोजनासमोरही मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.
अनधिकृत बांधकामांना प्रोत्साहन मिळू नये, यासाठी कठोर आणि कायदेशीर कारवाई गरजेची आहे. मात्र गरिबीला गुन्हा समजून नागरिकांना बेघर करणे हा विकासाचा मार्ग ठरू शकत नाही. त्यामुळे अतिक्रमण हटवा, मात्र पात्र नागरिकांसाठी पुनर्वसनाची हमी द्या, हे धोरण महत्त्वाचे ठरणार आहे.
केवळ इमारती नव्हे, तर सर्व सुविधांसह पुनर्विकास
झोपडपट्टी पुनर्विकास म्हणजे केवळ जुन्या झोपड्या हटवून उंच इमारती उभारणे नव्हे. पुनर्वसनाच्या घरांसोबत पाणी, मलनिस्सारण व्यवस्था, रस्ते, शाळा, आरोग्य सुविधा, उद्याने, खेळाची मैदाने आणि सार्वजनिक वाहतुकीसारख्या मूलभूत सुविधाही उपलब्ध होणे आवश्यक आहे.
SRAच्या माध्यमातून पुनर्वसनासाठी जमीन आणि विकासाच्या क्षमतेचा वापर करून प्रोत्साहनात्मक FSIच्या माध्यमातून प्रकल्पांना आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य करण्याची संकल्पना आहे. मात्र यासाठी पारदर्शक प्रक्रिया, पात्र लाभार्थ्यांची अचूक पडताळणी आणि प्रकल्प वेळेत पूर्ण होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
परवडणाऱ्या घरांवर भर देण्याची गरज
मुंबईतील झोपडपट्टी प्रश्नाचे कायमस्वरूपी उत्तर केवळ पुनर्विकासात नाही. नवीन झोपडपट्ट्या निर्माण होऊ नयेत यासाठी परवडणारी घरे मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.यासाठी MHADAची भूमिका महत्त्वाची आहे. विविध उत्पन्न गटांसाठी घरांच्या योजना, पुनर्विकास आणि केंद्र व राज्याच्या गृहनिर्माण योजनांशी समन्वय साधून परवडणाऱ्या घरांचा पुरवठा वाढवण्याची गरज आहे.कमी आणि मध्यम उत्पन्न गटातील कुटुंबांच्या आर्थिक क्षमतेनुसार घरांची किंमत, कर्जाची उपलब्धता, मासिक हप्ता, रोजगाराच्या ठिकाणापासूनचे अंतर आणि सार्वजनिक वाहतूक यांचा विचार करून गृहनिर्माण धोरण आखले गेले पाहिजे.
भविष्यातील मुंबई नियोजनबद्ध असावी
मुंबईला झोपडपट्टीमुक्त करताना पात्र रहिवाशांना पारदर्शक आणि सन्मानजनक पुनर्वसन, मोठ्या प्रमाणावर परवडणारी घरे, वेळेत पूर्ण होणारे SRA प्रकल्प आणि पुनर्वसन इमारतींसोबत आवश्यक नागरी सुविधा उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.त्याचबरोबर सरकारी आणि सार्वजनिक जमिनींचे संरक्षण, बांधकाम परवानग्यांची डिजिटल प्रक्रिया, लाभार्थी यादीतील पारदर्शकता आणि दलालशाहीला आळा घालणे आवश्यक आहे. नवीन अनधिकृत वस्ती निर्माण होऊ नये यासाठी सुरुवातीपासूनच प्रभावी देखरेख यंत्रणा उभी करावी लागेल.
झोपडपट्टीमुक्त मुंबई म्हणजे गरीबमुक्त मुंबई नव्हे
मुंबईच्या अर्थव्यवस्थेत घरकाम करणारे कर्मचारी, चालक, छोटे व्यावसायिक, कारागीर, बांधकाम कामगार आणि सेवा क्षेत्रातील असंख्य कर्मचारी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यांना शहरापासून दूर ढकलून मुंबई सुंदर करण्याचा प्रयत्न केल्यास त्याचा परिणाम शहराच्या अर्थव्यवस्थेवरही होऊ शकतो.त्यामुळे झोपडपट्टी हटवणे आणि गरीब माणूस हटवणे यात फरक आहे. विकासाचा केंद्रबिंदू नागरिकांचा सन्मान आणि सुरक्षित निवारा हा असला पाहिजे.
राजकारणापलीकडे जाऊन समन्वयाची गरज
मुंबईचा गृहनिर्माण प्रश्न सोडवण्यासाठी SRA, MHADA, महानगरपालिका, राज्य सरकार, केंद्राच्या गृहनिर्माण योजना, स्थानिक संस्था, विकासक आणि नागरिक यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे.
प्रत्येक पुनर्विकास प्रकल्पाची वेळापत्रक, लाभार्थी यादी, खर्च, बांधकामाची प्रगती आणि संबंधित जबाबदार संस्था यांची माहिती नागरिकांना सहज उपलब्ध झाली पाहिजे. GIS, उपग्रह प्रतिमा आणि डिजिटल यंत्रणांचा वापर करून नव्या अतिक्रमणांवर सुरुवातीपासून लक्ष ठेवता येऊ शकते.
झोपड्या हटवायच्या असतील तर त्यासोबत सुरक्षित घराचा पर्यायही द्यावा लागेल. अतिक्रमणावर कायद्याचा बडगा आणि पात्र नागरिकांसाठी सन्मानजनक पुनर्वसन, परवडणाऱ्या घरांचा मोठ्या प्रमाणावर पुरवठा आणि नियोजनबद्ध नागरी विकास—यातूनच खऱ्या अर्थाने झोपडपट्टीमुक्त, सुरक्षित आणि सर्वसमावेशक मुंबई साकार होऊ शकते.
